امیرمسعود عابدین: زمانی که روسیه در سال ۲۰۲۱ از پروژه «اس-۷۵ چکمیت» رونمایی کرد، بسیاری آن را پاسخ مسکو به نیاز روزافزون کشورهای مختلف، برای دستیابی به یک جنگنده نسل پنجم مقرون به صرفه میدانستند. در آن زمان وعده داده شده بود که این هواپیما تا میانه دهه ۲۰۲۰ وارد خدمت شود و بتواند سهم قابل توجهی از بازار صادراتی جنگندهها را به خود اختصاص دهد. اما روند توسعه آن برخلاف پیشبینیهای اولیه پیش رفت و اکنون چند سال پس از جدول زمانی اعلامشده، این پروژه تازه وارد مرحله ساخت نخستین نمونه پروازی شده است. با وجود این تاخیرها، روسیه همچنان امیدوار است که چکمیت به یکی از مهمترین محصولات دفاعی این کشور در دهه آینده تبدیل شود.
آغاز مرحله عملیاتی پس از سالها انتظار
وادیم بادخا، مدیرعامل شرکت دولتی هوانوردی متحد روسیه، اعلام کرده که ساخت نخستین نمونه پروازی جنگنده چکمیت آغاز شده و این پروژه وارد فاز جدیدی از توسعه شده است. بر اساس گزارشهای منتشر شده، نخستین پرواز این جنگنده احتمالا در سال ۲۰۲۷ انجام خواهد شد؛ تاریخی که چندین سال دیرتر از برنامه اولیه محسوب میشود.
در زمان رونمایی رسمی از پروژه، برنامهریزیها بر این اساس بود که چکمیت تا سال ۲۰۲۶ وارد خدمت شود؛ موضوعی که مستلزم انجام نخستین پروازها در سال ۲۰۲۳ یا حتی زودتر بود. با این حال، پیچیدگیهای فنی، شرایط اقتصادی و اولویتهای نظامی روسیه باعث شدند تا پروژه با تاخیر قابل توجهی روبهرو شود.
جنگندهای که دیگر شبیه ماکت اولیه نیست
یکی از نکات جالب توجه درباره چکمیت، تغییرات گستردهای است که طی سالهای اخیر در طراحی آن ایجاد شده است. منابع نزدیک به صنعت هوافضای روسیه میگویند که نسخه نهایی این هواپیما تفاوتهای محسوسی با نمونه نمایشی رونمایی شده در سال ۲۰۲۱ خواهد داشت.
به نظر میرسد که بسیاری از اصلاحات انجام شده، تحت تاثیر تجربیات حاصل از توسعه و بهکارگیری سوخو ۵۷ بوده است. این دو برنامه از نظر فناوری پیوند نزدیکی با یکدیگر دارند و مهندسان روس تلاش کردهاند تا از دستاوردهای پروژه سوخو ۵۷ برای کاهش ریسکهای فنی چکمیت استفاده کنند. حتی گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد نام نهایی این جنگنده نیز ممکن است تغییر کند و عنوان «چکمیت» تنها یک نام تجاری موقت برای معرفی پروژه بوده باشد.
نسخه نسل پنجمی فرمول موفق «بالا-پایین»
چکمیت در واقع بر پایه یک فلسفه قدیمی اما موفق طراحی شده است؛ راهبردی که در صنعت هوانوردی نظامی با عنوان ترکیب «بالا-پایین» شناخته میشود. در این مدل، یک جنگنده سنگین و پیشرفته در کنار یک جنگنده سبکتر و ارزانتر توسعه پیدا میکند تا نیروهای هوایی بتوانند میان توان رزمی و هزینههای عملیاتی تعادل برقرار کنند.
آمریکا این الگو را با اف ۱۵ و اف ۱۶ دنبال کرد و چین نیز با جنگندههای J-۱۶ و J-۱۰ از آن بهره برد. اتحاد جماهیر شوروی نیز در دوران جنگ سرد، سوخو ۲۷ را در کنار میگ ۲۹ توسعه داد. اکنون روسیه قصد دارد همین مدل را در نسل پنجم تکرار کند؛ به این معنا که سوخو ۵۷ نقش جنگنده سنگین و چکمیت نقش گزینه سبکتر و اقتصادیتر را بر عهده بگیرد.
بهرهگیری گسترده از فناوریهای سوخو ۵۷
یکی از مهمترین مزیتهای پروژه چکمیت، استفاده گسترده از فناوریهای موجود در سوخو ۵۷ است. این هواپیما قرار است از موتور مشترک، مواد کامپوزیتی مشابه، سامانههای تسلیحاتی یکسان و نسخهای کوچکتر از رادار و سامانههای اویونیک سوخو ۵۷ بهره ببرد.
این اشتراک فنی به روسیه اجازه میدهد تا هزینههای تحقیق و توسعه را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. در نتیجه، قیمت نهایی هواپیما نیز پایینتر خواهد بود و شانس موفقیت آن در بازارهای صادراتی افزایش مییابد؛ بازاری که در سالهای اخیر بهشدت رقابتی شده است.
روسیه به دنبال ارزانترین جنگنده نسل پنجم؟
مدیران صنعت دفاعی روسیه معتقدند که مهمترین نقطه قوت چکمیت نه در قدرت آتش یا سرعت، بلکه در هزینههای پایین خرید و نگهداری آن نهفته است. جنگندههای روسی در میان بزرگترین و سنگینترین نمونههای جهان قرار دارند و همین موضوع، هزینههای عملیاتی آنها را افزایش میدهد.
چکمیت قرار است این معادله را تغییر دهد. اگر پیشبینیهای روسیه درست از آب درآید، این جنگنده میتواند یکی از کمهزینهترین هواپیماهای رزمی نسل پنجم جهان باشد؛ ویژگی که برای بسیاری از کشورها اهمیت بیشتری از دستیابی به بالاترین سطح فناوری دارد.
جانشینی برای میگ ۲۹ و شاید میگ ۲۱
برخی تحلیلگران معتقدند که جایگاه واقعی چکمیت را باید در امتداد میراث میگ ۲۹ جستوجو کرد. همانگونه که میگ ۲۹ در دوران جنگ سرد مکمل سبکتر سوخو ۲۷ بود، چکمیت نیز قرار است چنین نقشی را در کنار سوخو ۵۷ ایفا کند.
حتی برخی کارشناسان پا را فراتر گذاشته و این پروژه را تلاش روسیه برای خلق «میگ ۲۱ نسل پنجم» توصیف کردهاند. میگ ۲۱ یکی از موفقترین جنگندههای تاریخ بود که به دلیل سادگی، قیمت مناسب و قابلیت صادرات گسترده شهرت پیدا کرد. چکمیت نیز ظاهرا با همین نگاه طراحی شده است؛ یعنی ارائه جنگندهای پیشرفته اما قابل دسترس برای طیف وسیعی از مشتریان.
بازار صادرات؛ مهمترین شرط بقای پروژه
برخلاف سوخو ۵۷ که بهعنوان ستون اصلی آینده نیروی هوافضای روسیه تعریف شده، سرنوشت چکمیت تا حد زیادی به موفقیت صادراتی آن وابسته است. روسیه از ابتدا این پروژه را با هدف جذب مشتریان خارجی آغاز کرد و بسیاری از محاسبات اقتصادی آن بر پایه سفارشهای صادراتی شکل گرفته است.
با این حال، چالش اصلی اینجاست که برخی مشتریان بالقوه ممکن است ترجیح دهند با پرداخت هزینه بیشتر به سراغ سوخو ۵۷ بروند؛ جنگندهای که برد عملیاتی بالاتر، ظرفیت حمل تسلیحات بیشتر و توان رزمی گستردهتری دارد. به همین دلیل، موفقیت چکمیت تا حد زیادی به توانایی آن در ارائه هزینههای عملیاتی بسیار پایین وابسته خواهد بود.
از بلاروس تا آسیا؛ مشتریان احتمالی چه کسانی هستند؟
روسیه از هماکنون در حال بررسی گزینههای مختلف برای تولید و عرضه این جنگنده است. در سال ۲۰۲۵ تایید شد که مذاکراتی میان شرکت هوانوردی متحد و صنایع دفاعی بلاروس درباره احتمال تولید مشترک چکمیت آغاز شده است.
بلاروس به دلیل بودجه دفاعی محدود، وسعت کم حریم هوایی و نیاز روزافزون به مقابله با جنگندههای پیشرفته ناتو، یکی از محتملترین مشتریان این هواپیما محسوب میشود. علاوه بر آن، نام کشورهایی مانند هند، قزاقستان و حتی کره شمالی نیز در فهرست مشتریان بالقوه مطرح شده است؛ هرچند هنوز هیچ سفارش رسمی برای این جنگنده اعلام نشده است.
رقابت با آینده؛ چالشی فراتر از تاخیرها
در حالی که روسیه همچنان در تلاش برای تکمیل چکمیت است، رقابت جهانی نیز متوقف نشده است. چین و آمریکا با سرعت در حال توسعه نسل بعدی جنگندههای خود هستند و پکن حتی برنامههایی برای ورود جنگندههای نسل ششم در اوایل دهه ۲۰۳۰ دارد.
همین موضوع باعث شده تا برخی کارشناسان معتقد باشند چکمیت زمانی وارد خدمت خواهد شد که جهان در آستانه ورود به عصر جدیدی از نبردهای هوایی قرار گرفته است. با این حال، اگر روسیه بتواند وعدههای خود درباره هزینه پایین، نگهداری ساده و قابلیتهای نسل پنجمی را محقق کند، این جنگنده همچنان شانس آن را دارد که به یکی از مهمترین محصولات صادراتی صنعت دفاعی روسیه در دهه آینده تبدیل شود؛ هواپیمایی که شاید نه پیشرفتهترین، اما در دسترسترین جنگنده نسل پنجم جهان باشد.
منابع: militarywatchmagazine
۲۲۷۳۲۲
